Bắt đầu từ năm 1995, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam đã phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ, Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, Trung ương Ðoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh… thực hiện Ðề án tổ chức Giải thưởng Khoa học Công nghệ VIFOTEC (nay là Giải thưởng Sáng tạo Khoa học Công nghệ Việt Nam – sau đây gọi tắt là Giải thưởng) nhằm khuyến khích các nhà khoa học công nghệ (KH&CN) đi sâu nghiên cứu, áp dụng các thành tựu KH&CN hiện đại và công nghệ thích hợp với hoàn cảnh Việt Nam vào sản xuất và đời sống. Giải thưởng tập trung vào các lĩnh vực KH&CN trọng điểm của Nhà nước như: sinh học phục vụ sản xuất và đời sống; công nghệ thông tin, điện tử, viễn thông; cơ khí và tự động hóa; công nghệ vật liệu; công nghệ nhằm bảo vệ môi trường và sử dụng hợp lý tài nguyên; công nghệ nhằm tiết kiệm năng lượng và sử dụng năng lượng mới. Tính đến nay, đã có gần 2.400 công trình tham gia Giải thưởng, 775 công trình đạt giải. Hằng năm, Lễ tổng kết và trao giải đều được tổ chức trọng thể tại Nhà hát Lớn, TP Hà Nội. Từ năm 2001 đến nay, mỗi năm Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới xét tặng Giải WIPO cho một công trình xuất sắc nhất, cho một tác giả nữ xuất sắc nhất và cho tác giả trẻ xuất sắc nhất.
Đối với tỉnh Thái Nguyên, Giải thưởng Sáng tạo KH&CN Việt Nam được phát động và tổ chức thực hiện từ năm 2015. Ủy ban nhân dân Tỉnh giao cho Liên hiệp các Hội KH&KT (Liên hiệp hội) là cơ quan chủ trì phối hợp với các cơ quan liên quan triển khai các hoạt động liên quan đến Giải thưởng. Hàng năm, thực hiện ý kiến chỉ đạo của UBND Tỉnh, Liên hiệp hội đã tổ chức tuyên truyền Thể lệ Giải thưởng đến các Sở, Ban, Ngành, đoàn thể, các trường Đại học, các hội thành viên, UBND thành phố/huyện/thị xã, các doanh nghiệp, các tổ chức nghiên cứu khoa học…trên địa bàn tỉnh bằng nhiều hình thức: qua văn bản; phát hành tờ rơi hướng dẫn tham gia Giải thưởng; đăng tải Thể lệ Giải thưởng trên Website và trên ấn phẩm “Thông tin khoa học và công nghệ” của Liên hiệp hội; phối hợp với báo Thái Nguyên, Đài phát thanh – truyền hình Tỉnh tuyên truyền về những gương điển hình trong hoạt động sáng tạo kỹ thuật…Sau khi nhận các hồ sơ tham dự, Liên hiệp hội đã thành lập Hội đồng đánh giá và lựa chọn các hồ sơ đáp ứng đủ tiêu chuẩn để gửi đến Ban tổ chức Giải thưởng toàn quốc. Các công trình được lựa chọn tham gia đều thể hiện được tính mới, tính sáng tạo, tính hiệu quả và khả năng áp dụng, đại diện cho hoạt động sáng tạo KH&CN trên địa bàn tỉnh.
Trong 04 năm qua, số lượng các hồ sơ tham dự Giải thưởng Sáng tạo KH&CN Việt Nam của tỉnh Thái Nguyên còn khiêm tốn (năm 2015 chỉ có 03 hồ sơ tham dự, đến năm 2019 đã có 10 hồ sơ tham dự), tuy nhiên đã đạt được một số kết quả đáng ghi nhận. Năm 2016, đề tài “Nghiên cứu phương án sản xuất tấm chì dương cực từ chì phế và chì thô để sử dụng trong dây chuyền điện phân kẽm”của tác giả Nguyễn Thị Thu Thủy – Công ty cổ phần kim loại màu Thái Nguyên đã đoạt giải Ba. Năm 2019, Thái Nguyên có 02 đề tài đoạt giải Ba và 01 đề tài đoạt giải Khuyến khích. Giải Ba thuộc về TS Trần Quốc Toàn và các cộng sự – Trường Đại học Sư phạm, Đại học Thái Nguyên với đề tài “Nghiên cứu chế tạo phân bón nhả chậm thông minh, thân thiện môi trường ứng dụng trong sản xuất nông nghiệp” và tác giả Nguyễn Văn Tuấn – Công ty cổ phần kim loại màu Thái Nguyên với đề tài “Nghiên cứu xử lý thu hồi kẽm từ nước rửa bã sắt nhà máy kẽm điện phân Thái Nguyên”. Giải Khuyến khích thuộc về tác giả Hà Thị Hồng Nhung và các cộng sự – Chi cục trồng trọt và bảo vệ thực vật Thái Nguyên với đề tài “Xây dựng mô hình nhân nuôi và sử dụng chế phẩm nấm xanh Metarhizium anisopliae phòng trừ rầy hại lúa tại tỉnh Thái Nguyên”. Bên cạnh đó, Liên hiệp hội Thái Nguyên được nhận Giấy khen của Ban tổ chức Giải thưởng toàn quốc với thành tích xuất sắc trong công tác tuyên truyền Giải thưởng.
Theo đánh giá của Ban tổ chức Giải thưởng Sáng tạo KH&CN Việt Nam, Giải thưởng ngày càng gặt hái được nhiều kết quả tốt đẹp. Ðể có được kết quả đó, lãnh đạo các cấp từ trung ương đến địa phương ngày càng quan tâm đến hoạt động nghiên cứu và ứng dụng; đến hoạt động sáng tạo KH&CN cũng như các phong trào sáng kiến, cải tiến kỹ thuật. Công tác tổ chức giải ngày càng có uy tín, được đông đảo các nhà khoa học, quần chúng nhân dân tham gia và được xã hội đánh giá cao; là sân chơi công bằng, minh bạch, động viên và tôn vinh kịp thời đối với các nhà KH&CN và các nhà sáng tạo trong cả nước.
Để tiếp tục nâng cao chất lượng, vị thế của Giải thưởng trên địa bàn tỉnh, các cấp có thẩm quyền cần có chính sách bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các nhà sáng tạo; cần hình thành hệ thống các dịch vụ khoa học công nghệ và sở hữu trí tuệ, làm cầu nối giữa các nhà khoa học với các doanh nghiệp để đưa sản phẩm khoa học vào cuộc sống; có chính sách giúp các nhà khoa học làm giàu bằng chính sản phẩm của mình; có những cơ chế, chính sách, hỗ trợ các đề tài nghiên cứu khoa học sớm được đưa vào ứng dụng; Liên hiệp hội cần tổ chức các diễn đàn có nhiều bên liên quan tham dự để các tác giả có cơ hội được trình bày các kết quả nghiên cứu, giải pháp sáng tạo kỹ thuật đồng thời tiếp thị sản phẩm nghiên cứu của mình đến các nhà sản xuất. Giải thưởng Sáng tạo KH&CN cần đưa tính sáng tạo, tính chuyển giao, ứng dụng theo đúng tên giải thưởng, đổi mới trong tư duy đánh giá và công nhận các công trình khoa học có giá trị cao và cần có quy chế riêng đối với các công trình phát minh sáng chế…
Có thể nói, “sáng tạo”, điểm chung đó là điểm cốt yếu nhất của hoạt động khoa học. Khoa học là sáng tạo, sáng tạo khoa học là cơ sở cho sự đổi mới và đổi mới sáng tạo là chìa khóa cho cạnh tranh thành công. Trong thế giới hiện đại, tiềm lực của mỗi quốc gia, sức cạnh tranh của một nền kinh tế không chỉ phục thuộc vào vị trí địa lý, tài nguyên khoáng sản – những thứ thiên nhiên ban tặng – mà còn phụ thuộc vào sức đổi mới sáng tạo của từng cá nhân, doanh nghiệp, tổ chức. Trên tinh thần đó, trong thời gian tới, Giải thưởng Sáng tạo KH&CN sẽ tiếp tục được tuyên truyền sâu rộng trên địa bàn tỉnh, chất lượng và số lượng các công trình tham dự Giải thưởng không ngừng được nâng cao nhằm góp phần vào sự phát triển kinh tế – xã hội của tỉnh ngày càng giàu đẹp.
Hoàng Ngân – Tổng Thư ký Liên hiệp các Hội KH&KT tỉnh Thái Nguyên
